Federal lәzgi
milli-mәdәni muxtariyyәti

Azərbaycan: liberal demokratiyadan avtoritarizmə və ...

 

Neft və qazla zəngin olan Xəzər ölkəsi – Azərbaycan güclü iqtisadi böhran yaşayır. Böhran həm burada hakimiyyətdə olan avtoritar rejim üçün, həm də son on ildə müstəsna olaraq neft hasilatının beş dəfə artması və qara qızılın qiymətinin bahalaşması nəticəsində gələn neft dollarları axınına əsaslanan rifahın nisbətən artırılması yalanlarından sərxoş olan cəmiyyət üçün gözlənilməz oldu.

Hamı şokdadır və əslində nə baş verdiyi, metamorfozanın, maddi rifahın şaqren dərisi kimi yox olub getməsinin səbəbinin nədə olduğu haqqında suallar verir.

Böhranın tüğyan etdiyi iki il ərzində özünü itirmiş hakimiyyət böhran vəziyyətindən çıxış üzrə heç bir real addım atmayıb.

Qeyd etmək lazımdır ki, böhran Azərbaycanı avtoritar idarəetmə forması olan bir ölkə kimi basdı və bənzər avtoritar ölkələrin – Rusiya, Qazaxıstan, Türkmənistan və digərlərinin də eyni gücdə böhran yaşaması səciyyəvidir. Bir halda ki, liberal-demokratik düşərgəyə aid ölkələrdə qlobal iqtisadi sarsıntılara daha yüksək davamlılıq müşahidə olunur. Onlar dünya trendinin mənfi təsirini hiss edir, amma yenə də iqtisadiyyatın sabitliyi və əhalinin rifahı dinamikasını qoruyub saxlayır.

Bu, iqtisadiyyatın vəziyyəti və ölkənin idarəetmə forması arasındakı əlaqənin qanunauyğunluğuna dəlalət edir.

Qanunauyğunluq

2015-ci ildə İqtisadi Təhlil İnstitutu (İTİ) Katon İnstitutu (ABŞ), Frezer İnstitutu (Kanada), Fridrix Nauman Fondu Liberal İnstitutu (Almaniya) və Vizio İnstitutu (Sloveniya) ilə birlikdə ilk dəfə İnsan Azadlığı İndeksinin ölçümünə həsr olunmuş məruzə dərc edib.

http://www.freetheworld.com/2012/freedomIndex/Towards-Worldwide-Index.pdf

İnsan Azadlığı İndeksində (İAİ) ilk dəfə olaraq son onildə ölçülməsində ciddi irəliləyiş əldə olunmuş ayrı-ayrı azadlıqların inteqral qiymətləndirilməsinə cəhd edilib. İAİ insan fəaliyyətinin on sahəsini əks etdirən 76 şəxsi azadlıq, vətəndaş azadlığı və iqtisadi azadlıq göstəricisini ehtiva edir:
-  hüququn aliliyi,

- təhlükəsizlik, 

- yerdəyişmə azadlığı, 

- dini fəaliyyət azadlığı, 

- assosiasiya azadlığı, 

- ifadə azadlığı, 

- dövlət ölçüləri, 

- hüquq sisteminin keyfiyyəti və mülkiyyət hüquqlarının müdafiəsi,

- etibarlı pulların əldə edilməsi, 

- beynəlxalq ticarət azadlığı, 

- biznesin, əməyin və kreditin idarə olunması. 

Beləliklə, belə bir qanunauyğunluq müəyyən edilib: sözügedən sahələrin tələbləri nə qədər çox həyata keçirilirsə, iqtisadi və sosial rifah o qədər yüksəkdir. Əsasən Honkonq, İsveçrə, Danimarka, Finlandiya, Yeni Zelandiya, Kanada və s. kimi liberal demokratiyaya malik ölkələr lider olub. Daha bir qanunauyğunluq üzə çıxır ki, bu ölkələrdə şəxsi azadlıq indeksi iqtisadi azadlıq indeksindən yüksəkdir.

2012-ci il üçün ölkələrin sıralaması göstərir ki, iqtisadiyyatın inkişafı və rifah səviyyəsi məhz şəxsi azadlıq indeksinin düşməsi nəticəsində azalır. Məsələn, 152 dövlət arasında 126-cı yeri tutan Azərbaycanda şəxsi azadlıq indeksi (5,79) iqtisadi azadlıq indeksindən aşağıdır, baxmayaraq ki, o da yüksək deyil (6,79). Rusiya, Çin, Qırğızıstan ona qonşuluq edir, şəxsi azadlıq səviyyəsinin ən aşağı olduğu İran reytinqin sonunda gəlir. Son dörd ildə Azərbaycanda fərqli düşünınlərin kütləvi həbsləri, ifadə azadlığına qanunvericilik məhdudiyyətlərinin tətbiqi, cəmiyyət üzərində polis nəzarətinin güclənməsi nəticəsində şəxsi azadlıq sahəsində vəziyyət xeyli pisləşib.

2012-ci ildə insan azadlığı və onun iki əsas komponenti indeksi

 

Reytinqdəki yeri

Yurisdiksiya

İAİ

Şəxsi Azadlıq İndeksi

İqtisadi azadlıq İndeksi

1

Honkonq

9,04

9,09

8,98

2

İsveçrə

8,8

9,4

8,19

3

Finlandiya

8,63

9,42

7,84

4

Danimarka

8,62

9,58

7,66

5

Yeni Zelandiya

8,61

8,97

8,25

6

Kanada

8,6

9,2

8

7

Avstraliya

8,55

9,23

7,87

8

İrlandiya

8,54

9,28

7,8

9

Böyük Britaniya

8,51

9,22

7,81

10

İsveç

8,5

9,53

7,47

12

Almaniya

8,45

9,34

7,55

20

ABŞ

8,26

8,71

7,81

21

Çexiya

8,25

9,11

7,38

22

Estoniya

8,23

8,85

7,61

24

Tayvan

8,22

8,73

7,71

26

Litva

8,18

8,8

7,56

27

Polşa

8,17

9,02

7,31

28

Yaponiya

8,14

8,68

7,6

29

Latviya

8,1

8,83

7,36

33

Fransa

7,97

8,72

7,21

34

İtaliya

7,96

8,99

6,92

37

İspaniya

7,93

8,57

7,29

40

Qaradağ

7,84

8,27

7,41

48

Gürcüstan

7,5

7,28

7,73

51

İsrail

7,48

7,72

7,24

53

Ermənistan

7,44

7,17

7,72

58

Monqolustan

7,28

7,58

6,98

62

Türkiyə

7,1

7,16

7,03

64

Moldova

7,07

7,29

6,85

70

CAR

6,99

7,24

6,73

74

Ukrayna

6,94

7,6

6,27

75

Hindistan

6,93

7,36

6,49

82

Braziliya

6,82

7,02

6,61

93

Argentina

6,59

8,26

4,92

96

Qazaxıstan

6,57

6,14

7

100

Meksika

6,53

6,31

6,75

105

Qırğızıstan

6,44

6,12

6,77

108

Tacikistan

6,4

6,14

6,67

111

Rusiya

6,36

6,06

6,65

126

Azərbaycan

6,09

5,79

6,39

132

Çin

5,86

5,33

6,39

136

Misir

5,51

4,75

6,27

139

Nigeriya

5,44

4,69

6,19

141

Səudiyyə Ərəbistanı

5,37

3,89

6,84

144

Venesuela

5,24

6,59

3,89

149

Zimbabve

4,76

4,59

4,92

152

İran

4,48

3,85

5,1


Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycanda neft gəlirlərinin artması dövrü yuxarıda qeyd edilən on meyarın hamısı üzrə kəskin məhdudiyyətlərlə səciyyələnib, müstəqil qeyri-hökumət sektorunun və azad KİV-in tamamilə dağıdılması bunun kulminasiya nöqtəsi olub. Yəni iqtisadi inkişaf və azadlıqların məhdudlaşdırılması uyğunsuz olub ki, bu da iqtisadiyyatın çay üzərindən bir sahildən digər sahilə qədər keçən asma körpü kimi dağılmasına gətirib çıxarıb.

Bu halda Azərbaycan dəyərləri bərpa etmək və Şərqdə ilk dəvə 1918-20-ci illər Birinci Demokratik Cümhuriyyətin banilərinin yaratmağa cəhd etdiyi demokratik dövləti qurmaq üçün tarixi şansdan istifadə edə bilməyib. Həmin vaxt Rusiya İmperiyasının dağılması nəticəsində Azərbaycan elitası özünü liberal demokratiyanın ardıcılı elan etdi və İstiqlal Aktında onun müddəalarını təsbit etdi. Sovet imperiyası dövründə onun müddəalarının həyata keçirilməsi 70 il təxirə salındı. 1991-ci ildə SSRİ-nin dağılmasından sonra Azərbaycanın qarşısına liberal demokratiyanın müddəalarını həyata keçirmək şansı çıxdı, bu, konstitusiya ilə elan olundu və xalqın çoxminlik meydan mitinqləri ilə nümayiş etdirdiyi iradəsi ilə möhkəmləndirildi. Amma sonradan 1991-ci ildə qəbul edilmiş ikinci liberal demokratik bəyannamə - "Dövlət müstəqilliyi haqqında konstitusiya aktı” uzun, amma ardıcıl məzmunsuzlaşma yolu keçir və son nticədə Konstitusiyanı və digər mühüm qanunları deklarativ sənədlərə çevirir.

Liberal demokratiyanın tərifi

Ensiklopediya Liberal Demokratiyaya aşağıdakı tərifi verir: O, ictimai-siyasi quruluş forması – əksəriyyətin iradəsinin və seçilmiş nümayəndələrin hakimiyyəti həyata keçirmək qabiliyyətinin azlıqların hüquqlarının və ayrı-ayrı vətəndaşların azadlıqlarının müdafiəsi naminə məhdudlaşdırıldığı mötəbər demokratiya əsasında qurulan hüquqi dövlətdir. Liberal demokratiya hər bir vətəndaşın lazımi hüquqi prosedurlara riayət olunması, şəxsi mülkiyyət, şəxsi həyatın toxunulmazlığı, söz azadlığı, toplaşmaq azadlığı və dini etiqad azadlığı hüquqlarının bərabər şəkildə təmin edilməsini qarşısına məqsəd qoyur.

Liberal demokratiyanın ən tez-tez göstərilən meyarları vətəndaş hüquq və azadlıqları formasındadır. Bu azadlıqların əksəriyyəti liberalizmin müxtəlif cərəyanlarından götürülüb, amma funksional əhəmiyyət qazanıb:

·         Həyat və şəxsi ləyaqət hüququ

·         Söz azadlığı

·         Kütləvi informasiya vasitələri azadlığı və alternativ informasiya mənbələrinə çıxış

·         Dini etiqad və dini baxışların açıq ifadə olunması azadlığı

·         Siyasi təşkilatlarda, peşə təşkilatlarında və digər təşkilatlarda birləşmək hüququ