Federal lәzgi
milli-mәdәni muxtariyyәti

Unikl ttlr

Mitqi vә Mitqi-Kzmlr kәnd skinlәrinin dili hqqınd

Mitqi kәndi
Mәlum lduğu kimi, cәnubi Dğıstn әrzisindә, Dәrbәnd şәhәri yınlığınd qәdimdәn bәri tt dlnn irnlılrın vrislәri yşmışlr vә indi dә yşyırlr. Bizә çdan mәlumdur ki, Dәrbәnd rynu әrzisindә vә Dәrbәnd şәhәrinin özündә ttlr yşyır. Bu әrzidә Irn dilindә dnışn yddi kәnd lmuşdur. Türk-sәlcuqlrın hücumlrı zmnı bu kәndlәrin skinlәri böyük çәtinliklәrlә qrşılşmışlr.

dun vә qılıncın kömәyi ilә bu lqı öz dğm dilindәn imtin vә türk dilini qәbul tmәyә mәcbur tmişlәr. Müqvimәt göstәrmәk imknlrı lmdığındn, zmn kçdikcә bu lqlr işğlçılrın dilini qәbul tmәyә mәcbur lmuşlr. Rukl, Clqn, Mitqi, Himydi, Bilqәdi, Zidyn, Km kimi kәndlәrin skinlәri bu mәcburiyyәti öz üzәrindә hiss tmişlәr. Qyd tmәk lzımdır ki, bu günәdәk hәmin yddi kәndin bşi öz dğm dilini tmmilә unutmuşdir; indiki nәsil rtıq öz dğm dilini bilmir.

Lkin unutmq lmz ki, iki kәnd hәlә dә öz dilini unutmmışdır. Hzırd nlr öz dğm dilindә dnışır, bmyrq ki, әslindә hәmin bş kәnddә lduğu kimi, iki stld turmlı lurlr. Çünki indiyәdәk mәktәbdә zәri türkü dğm dil kimi tәdris lunur.
Clqn vә Mitqi kәndlәri bun әyni sübutdur. Bu kәndlәrdә gündәlik mәişәtdә tt dilindә dnışılır. Bu kәndlәrin irndilli lduğunu sübut dәn dh bir әhәmiyyәtli dәlil ndn ibrәtdir ki, bu yşyış mәskәnlәri vә nlrın әtrfındkı tpnimlәr vә hidrnimlәr çöl, mşә, bulq vә bşq cğrfi dlr tt dilindәdir.

Hqqınd lmi әsәrlәr yzılmış, mәqlәlәr dәrc lunmuş çsylı Dğıstn tnslrı rsınd mitqinlilәr dınd bir tnqrup qlmışdır ki, lmә nlr hqqınd hç nә mәlum dyildir. Indiyәdәk bu mini-tnsun trii, dili, mәdәniyyәti ilә üsusi mәşğul lmmışdır. Dğıstnd ncq bәzi müәlliflәr "mitqi tpnimini sәslәndirmiş, skinlәri isә ümumi hld frsdilli ttlr dlndırmışlr.

Dğıstnd ikidilliliklә hç kimi tәәccüblәndirmәk lmz. Dğlr diyrının dğ әtәklәrindә vә ymclrınd sәpәlәnәn skinlәr iki dyil, hәtt üç mütәlif dil vә dilktdә dnışırlr.

Cәnubi Dğıstnın üçdilli tnslrın çdәn bәri Dәrbәnd rynund, Kundr dğının әtәklәrindә yşyn mitqililәri dә id tmәk lr. Iki kәndin Mitqinin vә Mitqi-Kzmlrın (qәsәbә) әhlisi rus vә zәri türk dillәrindәn әlvә, mәişәtdә frs dili dilktindәn dә istifdә dir.
Mitqililәrin qruyub sldığı lәhcә hind-vrp dil ilәsinin Irn qrupun iddir. Nәzәrdәn kçirdiyimiz yşyış mәskәninin frmlşmsı trii rmızın VI әsrinә iddir. Bu yşyış mәskәninin vә nun skinlәrinin tlyi, şübhәsiz, ssnilәr tәrәfindәn Dәrbәnd әtrfınd Dğ bru mühfizә bәndinin tikilmәsi ilә bğlıdır. Rgin üzrә hnsıs yzılı vә rlji mtrilın lmmsı ucbtındn bu kәndlәrin triini rnlji cәhәtdәn tәfsiltı ilә izlәmәk mümkün dyildir.Mitqi vә Mitqi-Kzmlr kәndlәrinin triini üç dövrә yırmq lr: Irn, әrәb vә türk. Mitqililәrin tngnzindә irnlılrdn әlvә, hblә әrәblәr, türklәr, tbsrnlr vә drginlәr iştirk tmişlәr. Lkin mitqililәrin mәişәtindә, mddi mәdәniyyәtindә, tnqrfiysınd frs-türk tәmyülü üstünlük tәşkil dir.
lmi knfrnsın gdişindә irnlı hәmkrlrl birlikdә tt tpnimiksının müzkirәsi
Mitqililәrin Rukl, Muqrtı, Km, Zidyn, Clqn vә Sbnv kәnd icmlrı ilә üsusi әlqәlәri frmlşmışdır. Bu cәhәtdәn Himydi vә Bilqәdi icmlrının kmmuniktiv sfrlrı üsusi mrq dğurur. Hәlә XIX әsrdә bu kәndlәrin skinlәri mәişәtdә MItqi lәhcәsinә uyğun Irn lәhcәsindәn istifdә dirdilәr ki, bu sözlәri mütәlif prmtrlәrinә görә fәrqlәnәn Clqn lәhcәsi hqqınd dmәk lmz.


Üç dili bilmәk mitqililәrә Dğıstnın digәr lqlrı ilә әlqәlәrdә kömәk dir vә nlrın kmmuniktiv imknlrını snlşdırır. Millәtlәrrsı ünsiyyәt vsitәsi kimi bu işdә rus dilinin rlunu d qyd tmәk lzımdır.

Kundr dğındkı yşyış mәskәni

Qәdim Dәrbәndin 17 km cәnub-qәrbindә, Kundr dğınd Mitqi kәndi yrlәşir. Kәnd Dәrbәnd rynun dildir. Yşyış mәskәni Kaspi dәnizi sәviyyәsindәn 700 mtr yüksәklikdәdir.

Әss kәndә gdәn ylun üstündә, dğәtәyindә Mitqidәn köçәnlәr hsbın әmәlә gәlmiş dilcә çtәrkibli dh bir qәsәbә Mitqi-Kzmlr yrlәşir. Hәr iki kәnd mәişәtdә ünsiyyәt vsitәsi kimi Irn dilktini qruyub slmışdır.

Öz tәbii-cğrfi mövqyinә görә Mitqi biri kәnddәn yüksәkdә yrlәşir. Kspi dәnizindәn yurı qldıqc şğı Mitqi-Kzmlrdkı mülyim isti iqlim yurı kәnddәki sәrt qış vә sәrin yy iqlimi ilә әvәz lunur. Burd iqlimi rütubәtli kimi rktrizә tmәk lr. Yurı Mitqi kәndinin tәbii şәriti әkinçilik üçün ç d yrrlı dyil. şğı kәnddә isә әl üzüm, bdm vә kәnd tәsәrrüftı bitkilәri bitir.

Mitqi mşәlәrinin vә çәmәnlәrinin funsı vәhşi qbn (uq), çqql, tülkü, cnavr (cnv), prsuq (pusturuq), dvşn (hәquş), dәlә, vәhşi pişik (vş nzu), cyrn, kirpi (ccyu) ilә zәngindir.

Mitqi kәndinin trpq örtüyü rәngrәngdir. Srı gil (zәrdә k) trpq örtüyünә rst gәlmәk lur, hәr yrdә ğ qum örtüyü (sibir qum), hәm dә 40 sm dәrinliyindә rst gәlinir.

Nәzәrdәn kçirilәn yşyış mәskәnlәrinin flrsı mütәlif mikrzlqlrl tnıır. Mşә mikrzlğınd vәlәs, vәn (dnd), üç növ ğcqyın (göyqb), plıd (plut), fısdıq (pip), qrğc (siy d), srmşıq (qur), qvq (qvq), qrçöhrә (zrnb) ğclrın rst gәlmәk lr.

Yrımkl bitkilәrdәn Mitqi trpğınd bşınğcı (şuş qılә), itburnu (kvrk), ymişn (zru), әzgil, lç (lyuçә) vә b. rst gәlmәk lr. Mrqlıdır ki, mitqililәr vәlәs ğcın "fun d (dәmirğcı), bşınğcın isә "şuş qılә (qәlyn ğcı) dyirlәr.

Hidrsistm әssәn yrltı r sulrdn ibrәtdir. Blә sulr şğı Mitqi-Kzmlr kәndindә ç zdır. Bulqlrın dlrı (hidrnimlәr) hәr iki kәnddә әrәb vә Irn lksik mәnsını dşıyır. Bu smntik әssınd bu vә y bşq bulğın tikilmә triini tәqribәn müәyyәn tmәk lur. Irn köklü bәzi bulqlrın dlrını sdlyq: "v pk (pk su), "v qut (istәkli su), "v zuqlә (zğl suyu), "v muq (mq suyu), "v ni (n suyu), "v vdmryi (ın yri), "Çin dr (qy gözü), "v digh (iki çşmә suyu), "Ş-ş (qln su), "v kv (ğsqql (k) suyu).

Gәtirdiyimiz nümunәlәr yşı sübut dir ki, bu yşyış mәskәnlәri mәhz irndillidir vә nlrı bşq lqlr id tmәk hç cür lmz.

Әrәb lmntli hidrnimlәrә gәldikdә, "әlifә vә "Hәbәş (hәbәş lqının dındn) bulqlrını qyd tmәk lr.

dlrınd ntrpnmik qt ln bulqlrın ümumi şәbәkәsi: "v Hәmid (Hәmid suyu), "v ğmirzәyi (ğmirzә suyu), "v Btdl (Btdl suyu), "v Hәsәni (Hәsәn suyu), "v Әbdülrәhmni (Әbdülrәhmn suyu), "v Zyfәddini (Zyfәddin suyu), "v Hüsyni (Hüsyn suyu), "vh Mhmud " (Mhmud suyu).

Hidrnimlәrdәki ikinci lmnt hçns bu bulqlrı tikәn, bdlşdırn vә tәmizlәyәn insn dlrıdır. Şr bulqlr d z dyildir. Clqn-tu istiqmәtindә şәrqә dğru gdәrkәn mşәnin girәcәyindә "Şur vh (Şr/duzlu bulq) vrdır. Şr bulqlrl ynşı "Zlyu nvur (zәli gölü) yrlәşir. rdc Mitqi-Clqn yllrının kәsişmәsi yrlәşir. "Kfәri (kfirlәr) vdisindәn cәnubd dh bir göl "Uşq btn yrlәşir.
Mitqi-Kzmlr kәndinin şәrq tәrәfindә dh bir "Sbilә (mitqi dlktindә "shibsiz yr) dlı dh bir dğ silsilәsi yrlәşir. nun bşınd qәdimdәn bәri üç ğc "Stә d uclır.

әsrin ikinci yrısınd Mitqi-Kzmlrd üzüm, dh snr isә çiyәlәk әkmәyә bşldılr. Dәmyә trpqlrd vә ymclrd bdm, 20 növ üzüm (nqur) vә çiyәlәk ytişdirilir.

Kçmişdә skinlәr әssәn srı buğd (zәrdә qndım), rp (cuh), pәrinc (pirinc), mәrci (mәrcimәk), nud (nut) bitir. Hzırd dğәtәyi trpqlrı әkib-bcәrmәyin çәtin lmsı ucbtındn dlrı çәkilәn bitkilәrin әkilmәsi tәdricәn zlır.

Rnt nmirzәyv, DDU Şәrqşünslıq fkültәsinin 2-ci kurs tәlәbәsi
FLMMM-in Dğıstn nümyәndәliyi

.

.

Maybe you are interested in:

Müәmmlı rçinlılr 3

Lәzgilәr Kspiysk şәhәrindә hmıdn ...

R-nın böyük uğuru

nmın dili, sәn ncә dә zәnginsәn

Әmәkdşlıq ylund

Comments (0)
adınız:*
sizin E-Mail:*
1 şərhdəki simvolların maksimum sayı = 3 000

1 saat ərzində öz şərhinizi təshih edə bilərsiniz