Federal lәzgi
milli-mәdәni muxtariyyәti

Müәmmlı rçinlılr 2

Qәdim lqın bәnzәrsizliyi, dili vә mәdәniyyәti


Şübhәsiz, snrlr rçinlılr lklr vә vrlr tәrәfindәn müәyyәn dil tәsirinә mәruz qldılr, lkin bu, nisbәtәn snrlr, vә, bәzi limlәrin iddi tdiklәrinin әksinә lrq, gümn ki, dh z miqysd bş vrdi.

Müqyisәli-trii dilçilik shәsindәki әsәrlәr bu hqd mәlumt vrir. S.. Strstinin ulu lәzgi fnli sistmini bәrp tmәsi yrı-yrı lәzgi dillәrindә, ulu lәzgi dilindәn bşlyrq, yrı-yrı fnmlәrin inkişfını göstәrdi.

rçin dilindә, digәr (rçin dilindәn yrılrq üsusi bir dil lmuş udin dili dә dil lmql) lәzgi dillәrindә lmyn bir sır fnmlәrin, cümlәdәn, ltrl ffriktlrın mövcudluğu ndn әbәr vrir ki, rçinlılr nlrı qnşu dillәrdәn mәnimsәmәmiş, bşq hllrd dәyişikliyә uğrmış ilkin fnli sistmin әlmәtlәrini qrunub slmışlr.

Snrlr rt әsrlәrin Şimli Qfqz ulu dil frmlrının rdıcıl rknstruksiy dilmәsi hәm S.. Strstinә vә S.L. Niklyvә bu dillәrin timli lüğәtini hzırlmğ imkn vrmiş, hәm dә lәzgi dillәri rsınd rçin dilinin frini kifyәt qәdәr müәyyәn tmәyә kömәk tmişdir. Yri gәlmişkәn, rçin dilindә ulu lәzgi dilinә gdib çın, mm bşq lәzgi dillәrindә rdn çımış sözlәr qrunub slnmışdır.

rçin dilinin lksik fndunun istifdә lunmsı limlәrә imkn vrmişdir ki, ulu lәzgi dilinin tm mәnzәrәsini yrtsınlr, lәzgi dillәrinin inkişf üsusiyyәtlәrini dәqiqlәşdirsinlәr, yrı-yrı lksmlәrin ilkin timlgiysını bәrp tsinlәr (müqyisә t: lәzgi sözü "lunu ğ, rçin sözü "lut dәmir; nlrın hәr ikisi ulu lәzgi dilindәki *lac:V sözünә gdib çıır, d öz növbәsindә,ulu Şimli Qfqz dilindәki *lŏʒV̄ - prlq mtl sözündәn törәyib).

Guy rçin dilindәki sözlәrin 20%-nin vr dilindәn lınmsı hqqınd iddilrhәqiqәtә uyğun dyildir. nlrın böyük әksәriyyәti ulu Şәrqi Qfqz dilinin lksik fndun gdib çıır vә bu mәnd ümumi mәnşәyә mlikdir. rçinlәrin tngnzini dh dәrin tәdqiq tmәk üçün Çrdin vә bәzi qnşu rynlrın әrzisinin, cümlәdәn Rutul rynunun qәrb hissәsinin rli yll öyrәnilmәsi tәlәb lunur.
Lkin ncq kmplks ynşm, gәlәcәk rli mtrillrın dilçilik vә rçinlılr hqqındkı tnqrfik mәlumtlrl müqyisәsibu lqın tngnzini ydınlşdırmğ imkn vrәcәkdir.

tnqrfik әlmәtlәr
rçinlılrın mddi vә mәnәvi mәdәniyyәti bir ç üsusiyyәtlәrә mlikdir. lrın bşq mәdәniyyәtlәrlә nisbәtәn şkr şrlıqlrı ydur. Bu, nu dh unikl dir. Müәyyәn syd әlmәtlәr rçin mәdәniyyәtini vr vә lk mәdәniyyәti ilә yınlşdırır. Әss tibrilә bu, qnşu lqlrdn lınmlrdır. Lkin, blә görünür ki, bәzi lmntlәr snunculr, ilk növbәdә vrlr rçinlılrdn mәnimsәmişlәr. Lkin mәdәniyyәtin lә dәrin qtlrı vrdır ki, nlr rçinlılrı lәzgi qrupu lqlrı ilә qhum dir. Gәlin, tnqrflrın әsәrlәrinә mürciәt dәk.

Ümumәn öz şәsi hәyәtynı tәsәrrüftlrının rktrinә görә riçnlılr lәzgi lqlrın dh yındır: "yun tuculuğu, yqqbı vә qyun dәrisindәn ypıncılrın tikilmәsi, ğc mlı (Şillinq).

rçinlılrın lç tumsı hqqınd Y.I. Kzubski öz "Dğıstn vilyәtinin 1895-ci il yddş kitbçsınd әbәr vrir. Mütәlif sәnәt növlәrini sdlyrq, , rutullr yın ln plz hzırlnmsındn yzır: "yni növlü Smur dirәsinin Luçk nibliyindә hzırlnır. Şillinq rçinlılr hqqındkı kitbındn әvvәl "Svt tnqrfiysı urnlınd ((4-5, 1936) dәrc tdirdiyi "Dğıstn lççılığı mәqlәsindә hәmin sәnәt növünü müәyyәn mәnd sistmlәşdirir.

Әvvәllәr dı çәkilәn, lç vә plz tunn Kzub rynun istind dәrәk, , lç tuyn ullrın tnik tәrkibini dәqiqlәşdirir Qzıkumu dirәsindә bu, rçilәrdir (yәni, rçinlılr). "lç lәkәlәrinin yrlәşdiyi әrzini , üç әss lç rynun müncәr dir.

Şlib kәndi

nun cәnubi dğәtәyi dlndırdığı birinci ryn lәzgilәr, tbsrnlr, rçilәr, smur lqlrı (bur , rutullrı vә nәyә görәsә, budulrı, qrızlrı vә nisbәtәn cәnubd yşyn snunculrın subtnsu cklәri dil dir) ilә ynşı, , rçinlılrı d id dir. Mhiyyәtcә, , lәzgi lqlrının, cümlәdәn rçinlılrın lççılığını yrıc bir qrupd vrir.

Dğıstn qdınlrının әnәnәvi bş örtüyünü tәsvir dәn .Q. Bultv "Dğ Dğıstnını lqlrının byrm libsı (XIX әsr - XX әsri әvvәli) әsәrindә lәzgi lqlrının çtusunu fktik lrq yırır: "Mühfizә tmәyәn snluqlrı ln lülә yud kisәcik ... lәzgi qdınlrının vә lәzgi lqlrı nümyәndәlәrinin hmısının, hәmçinin rçinlılrın әssbş örtüyüdür. Inkişf prssindә ilkin frm qismәn böyük yud kiçik ölçülü әmgәküstü hşiyә hsbın mürәkkәblәşdirilmişdir.

rçinlılrı vrlrl müqyisә dәn Şillinq yzırdı: "rçin mәdәniyyәtinin fәrqi vrlrın özü tәrәfindәn, nlr qyunlrı sğmğın (vrlr tuluğ, rçinlılr qzn sğırlr) vә әti qurutmğın (vrlr günün ltınd, rçinlılr isә kölgәdә qurudurlr) rçin üsulu hqqınd dnışrkәn qyd lunur; vrlr bununl öz üsullrının d z kmil lduğunu hsb dirlәr. . Srgyv dә bu fәrqi qyd dir. Q.M.-S. Musyv "Rutullr (XIX әsr XX әsrin әvvәli) kitbınd yzır: "Rutullrın ml-qr sğım üsulu lәzgi vә rçinlılrl ynidir, lkin vrlrın, drginlәrin vә lklrın tuluğ sğmsındn (köçәrilәrin әnәnәvi üsulu) kökündәn fәrqlәnir. rçinlәrin mәhsul yığımı vә ty vurmsı üsulu rutullr yındır; bu, vrlrın böyük tplrd (20-30 dәrz hlınd) tılı qurutmğındn fәrqlәnir.

rçinlılrın әnәnәvi byrmlrı içindә yz gcә-gündüz bәrbәrliyi byrmını qyd tmәk yşı lr. , bşq lәzgi lqlrınd lduğu kimi, tmş şәklindә qyd lunur, tnqllr qlnır, lq yunlrı ynnılır. Dğәtәyi Dğıstn lqlrınd, müәyyәn mәnd lklr vә kytqlr istisn lunmql, ilk şırım byrmı dh mühüm hsb lunur.

Bütövlükdә Şillinqin rçin mәdәniyyәtini rktrizә dәrkәn yzdığı şğıdkı: "rçi mәdәniyyәti ümumәn snrkı frmlrın qrışığı, mәnşәcә rkәn rik yrli qlıq frmlrın trzlşdırılmsı mәnzәrәsini vrir.

Qnşu mәdәniyyәt vrintlrı (üsusilә vr mәdәniyyәti) ilә әlqәdә ln bu mәdәniyyәt bir sır rinl әlmәtlәrini itirmәmiş, üsusi dili vә gördüyümüz kimi, bir sır tәsәrrüft vә mәişәt әlmәtlәri ilә sçilir sözlәrinә bunu әlvә tmәk lzımdır ki, nlr rçinlılrı digәr lәzgi lqlrı ilә yınlşdırır.

Lәzgi lqlrını birlәşdirәn bir ç tәsәrrüft әnәnәlәri vә mәdәniyyәt üsusiyyәtlәri hәlә ulu lәzgi cәmiyyәtinin mövcudluğu dövründә yrnmışdır. Lәzgi vә digәr Dğıstn lqlrı rsındkı mühüm fәrqlәr l bilsin snunculrın әcddlrı ilә Ön Qfqzın çöl mәdәniyyәtlәri ilә gniş әlqәlәrinin yrnmsı vә nlrın mәdәniyyәtinә "çöl lmntlәrin nüfuz tmәsi ilә bğlıdır. Ulu lәzgi cәmiyyәti әvvәlki dövrlәrlә vrisliyini vә Ön siynın yüksәk inkişf tmiş rynlrı ilә әnәnәvi әlqәlәrini qruyub slyır.

rçinlılr ... vrdırlrmı?
N.R. Dbruşinnın tәdqiqtlrı (Kiçik lqın dili vә tnikliyi: lmq y lmmq// Silqiçski issldvni, 11, Nybr 2008, Dğlıq Dğıstnın mәdәniyyәtindә әnәnәlәr vә innvsiylr: svt mәktәbinin triindәn // Vprsı brzvni 3, 2008, Dğıstnd çdillilik, yud insn üç dil nәyә gәrәkdir? // Cilqiçski urnl, 1, 2007) rçinlılrın ssilinqvistik prtrtinin yrdılmsın böyük töhfәdir. nlr XX әsrdә gtmiş dil vә tnmәdәni prsslәrә bşq gözlә bmğ mәcbur dir ki, bu d bir ç Dğıstn limlәrinin mövqyindәn güclü surәtdә fәrqlәnir: "XIX әsrdә rçinlılr әss tibrilә lklrl әlqәdә idilәr. rçib Qzıkumu nlığıın tәrkibinә dil idi. Dğıstnd mәşhur Kumu bzrı rçinlılr üçün әss ticrәt yri idi. Bizim yzdığımız hkyәlәrdәn mәlum lur ki, hәlә XX әsrin rtlrınd rçinlılr piyd cığırl r gdirdilәr. Bu, rçibә gtmәk üçün әss yl idi. mm XIX әsr әrzindә nlrın vr әhlisi ilә müntәzәm әlqәlәrinin lmsı qydә lınmmışdır...
rçinlı qdın milli bş örtüyündә,1883-cü il

әsrdә lklrl әlqәlәr öz әhәmiyyәti şğı düşmәyә bşldı, bunun nәticәsindә lk dili unuduldu... Svt hkimiyyәti qurulduqdn snr, 1929-cu ildә Çrdin rynu yrdıldı, rçib nun tәrkibinә dil ldu... 1930-cu illәrin әvvәllәrindә rçibdә yni tipli mәktәb çıldı, rd vr dili tәdris lunmğ bşlndı. Görünür, bu nd bşlyrq rçin lqın vrlrın tәsiri psı bşlyır. Bizim rspndntlәr rsınd (1916-cı ildәn bşlyrq) vr dilindә dnışmyn hç kimsә y idi, üstәlik rәyi sruşulnlrın hmısı tәsdiq dir ki, vr dilini mәktәbdә öyrәnmişdir.

rçinlılrın hәytını dәyişәn mühüm millәrdәn biri 1960-cı illәrdә slınmış, "rçibi Çrdin rynunun mәrkәzi Suriblә birlәşdirәn, rçibin rici düny ilә әlqәlәrini snlşdırn yldur. Mhiyyәtcә ncq bu dövrdәn tibrәn rçinlılrın vr әhlisi ilә әlqәlәri üstünlük tәşkil tmәyә bşlyır.

rçinlılr üçün vr dilinin millәtlәrrsı ünsiyyәt dili kimi rlu hqqınd bәzi tәdqiqtçılrın irәli sürdüyü vә rçinlılrın vrlr mәnsub lduğunu iddi dәn fәrziyyәni ylyrq, Dbruşin blә bir qәti qәnәtә gәlir: "Bizim tәdqiqtın bşlnğıc fәrsiyyәlәrindәn biri bundn ibrәt idi ki,әvvәllәr rçinlılr öz rynlrı dilindә intnsiv ünsiyyәt slmış vә ünsiyyәt prssindә vr dilini öyrәnmiş, ncә ki lk dilini öyrәnmişdilәr. Әgәr bu tәmin düzgün lsydı, nd yşlı nәsil dilkt vr dilinәyiyәlәnmәli idi. Lkin bizim sruşduğumuz hәtt yşlı nәsil rçinlılr d ddilәr ki, ylnız әdәbi vr dilindә dnışırlr; nlrın v dmlrı bu fktı tәsdiq tdilәr. hәmçinin rçin dilinin mәşhur tәdqiqtçısı, 1968-ci ildә vr dilini bilmәyәn yud nu lk dilindәn pis bilәn rçinlılrl rstlşmış .. Kibrikin mәlumtlrın әsslnır.

mil Srkrv

.

.

Maybe you are interested in:

Lәzgilәr Kspiysk şәhәrindә hmıdn ...

R-nın böyük uğuru

nmın dili, sәn ncә dә zәnginsәn

Dәdә-babaların trpağı

Әmәkdşlıq ylund

Comments (0)
adınız:*
sizin E-Mail:*
1 şərhdəki simvolların maksimum sayı = 3 000

1 saat ərzində öz şərhinizi təshih edə bilərsiniz